Priskribo de Vogu

Origino kaj karaktero de Vogu

La lingvo Vogu estas konstruita, artefarita lingvo, tiel same kiel Esperanto, sed en preskaux cxiuj aliaj trajtoj Vogu estas tute malsama. Esperanto estis verkita kiel logika, simpla kaj universala lingvo. Vogu, aliaflanke, estis verkita kiel simulajxo de natura lingvo, do la lingvo intence estas iom nelogika kaj dubasenca. Efektive, dum la verkado de la vogua lingvo, mi sxajnigadis, ke Vogu estas la indigxena lingvo de raso de homoj, nomitaj Kadane, kiuj logxas en la nordamerika kontinento en paralela Tero trovita en paralela Universo. La nomo de la lingvo korekte estas vogukadane, sed gxi estas kutime nomita nur Vogu, aux, La Lingvo.

Por doni al Vogu la aspekton de natura lingvo, mi havis tri celojn, verkante gxin:

La lingvo estu kiel eble plej malsama de la angla lingvo. Efektive, en rilato al la gramatiko, Vogu estas pli simila al la svahila kaj turka lingvoj ol la angla; gxia vortprovizo ege prunteprenas el la rusa kaj cxina lingvoj.
La lingvo estu interne konforma. La morfologio de la vortoj de Vogu obeas modelojn, kiuj ripetigxas je pli granda amplekso en la gramatiko. Rezulte, la vortformado kaj gramatiko estas diferencaj operacioj uzantaj la samajn principojn.
La lingvo sxajnu natura. Unue, gxi sxajnas natura cxar la lingvo intence enhavas iom da nekonsekvenco. (La lingvo ne estas inversigebla kiel Esperanto. Tio estas, en Esperanto, oni povas krei vortojn aux, inversante la operacion, apartigi la elementojn, kun konformaj rezultoj.) Ofte estas diversaj metodoj por diri la saman ideon, aux similaj formoj havas diversajn signifojn en diferencaj kuntekstoj, cxiu tio por simuli la aspekton de lingvo evoluinta nature. Fakte, ekzistas skizo de la historio de Vogu, komencanta kun PraVogu, al Maljuna Vogu, Meza Vogu, kaj, fine, Moderna Vogu. La historiaj etapoj ne ofte rilatas senpere al la nuna lingvo, sed ili helpas doni al gxi senton de historia profundo.
Due, la prononco de multaj de la morfoj de vogu sxangxigxas en diferencaj fonetikaj kuntekstoj (kiel, ekzemple, la angla prefikso un-, kiu povas farigxi im- en iaj vortoj: unhappy, impossible.

Morfologio de la vogua vorto

(Notu, ke Vogu uzas sian propran alfabeton de tridek naux literoj; por simpleco, la literoj aperas tie cxi transskribajxe. La plejparto de la literoj havas la saman prononcon kiel la esperantaj literoj; kiam nova litero enkondukigxos, gxia prononco estos donita.)

La bazo de la vogua vorto estas la radiko, kun ioma ajn nombro da silaboj. En la plej simpla situacio, oni aldonas prefiksojn al la radiko por formi substantivojn, verbojn kaj adjektivojn, ekzemple: de radiko lat 'legeco' formigxas lat (v.) 'legi' kaj nalat (s.) 'legado'. (Eble sxajnas kontrauxdiro, ke neniu prefikso estis aldonita al la radiko por formi la verbon lat, sed voguaj gramatikistoj klarigas tion kiel prefiksado de la nul-prefikso; efektive, tre multe da voguaj verboj formigxas per la nul-prefikso.)

La prefiksoj ne nur decidas la parolelementon de la vortoj al kiuj ili estas aldonitaj, sed multe da ili havas ankaux sian propran semantikan signifon; ekzemple, de la radiko vek 'personeco' substantivigxas kavek 'tribo, raso', vovek 'amaso', kaj tsihvek 'homaro' (la litero ih prononcigxas kiel vokalo 'i' en la angla vorto 'hit'.) La plej evidenta ekzemplo de semantikaj prefiksoj estas la genraj prefiksoj a-, po- kaj mi-, respektive por neuxtraj, virseksaj kaj inaj personoj. Do: avek 'persono', povek 'viro', mivek 'virino'.

Sufiksojn oni povas aldoni ankaux al la vorto. La sufikso kutime modifas la signifon de la baza vorto, ekz. de abwe (s.) 'hundo' formigxas abweton 'hundido'. La sufikso foje sxangxas ankaux la parolelementon de la vorto, ekz. de ova (v.) 'vivi, logxi' formigxas ovana (s.) 'logxejo'.

Oni povas uzi vortojn kunmetajxe kun prefiksoj aux sufiksoj, aux kun aliaj vortoj. La nova vorto povas esti la sama aux malsama parolelemento:

thapod (s.) 'piedo' > kathpod (s.) 'pasxo' > kathpodna (s.) 'vojo'
(th prononcigxas kiel 'th' en la angla vorto 'then')
ves (v.) 'pesi' > vesaveketl (s.) 'doma pesilo'
poluv (s.) 'fisxo' > poluber (v.) 'fisxkapti'
thabmag (s.) 'libro' >: thabmavgu (s.) 'vortaro'

Iuj el la supraj vortoj montras ankoraux unu principon de vogua vortformado: fonologiaj sxangxoj ofte okazas kiam vortoj formigxas. La sxangxoj plejparte estas lauxregulaj kaj prognozeblaj, sed surprizoj kelkfoje rekontigxas.

Skizo de gramatico

La substantivo

Estas suficxe facile uzi la substantivon en la vogua lingvo. Ne estas sxangxoj en la substantivo por nombro aux kazo, kiel estas, ekzemple, en la greka aux rusa lingvoj. Iuj el tiuj substantivoj, temantaj pri vivantaj genroj, sxangxas la unuan prefikson al a-, po- aux mi- por indiki la korektan genron. Oni uzas restajxe la voguajn substantivojn nur per aldoni al ili diversajn sufiksojn, kiuj konformas al prepozicioj (Vogue, postpozicioj) kaj iuj adjektivoj. Ekzemple: thabmag 'libro' > thabmagoteb 'tiu cxi libro' > thabmagotebihf 'de tiu cxi libro'. Diversaj reguloj regas sonajn sxangxojn kiam sufiksoj aldonigxas al substantivoj, tiel same kiel en vortformado.

La verbo

La vogua verbo konjugacigxas per aldoni prefiksojn por esprimi la tempo de la verbo (genro aux nombro ne esprimigxas en la verbo): pish 'skribi' >: upish 'skribas' > papish 'skribos' (la litero sh prononcigxas kiel 'sx' en 'fisxo'). La vogua verbo ankaux havas modojn (tiel kiel pasivan kaj kauxzativan modojn); tio indikigxas per infiksoj lokitaj inter la verbtempa prefikso kaj la verbo mem: udupish 'estas skribita', usrepish 'kauxzas skribi', usredupish 'kauxzas esti skribita'. La lasta ekzemplo montras la uzon de multoblaj modaj infiksoj.

Voguaj verboj trovigxas en transitivaj kaj netransitivaj formoj; iujn verbojn oni povas uzi kiel iu el la du. Estas metodoj por uzi transitivan verbon netransitive kaj inverse.

Estas ankaux participoj de la verbo, kiujn oni uzas por indiki, ekzemple, agentojn de ago: ahalat 'leganto'.

La adjektivo

Estas du malsamaj specoj de adjektivo en Vogu: dependa kaj sendependa. La dependa adjektivo havas la formon de sufikso, kiun oni aldonas al la substantivo. Tio estas bazaj adjektivoj, kiel demonstrativaj kaj demandaj. La supra ekzemplo montras la uzon de la adjektivo -oteb 'tiu cxi'.

La sendependa adjektivo formigxas el la vortradiko per prefiksado, kaj estas aparta vorto. La adjektivo sekvas la substantivon, kiun gxi modifas, kaj akordigxas kun gxi per aldoni prefikson, nomitan substantiva komplemento. Cxiu substantivo en Vogu estas lokita en unu el kvin klasoj, bazitaj je la unua(j) litero(j) de la vorto, kaj cxiu klaso havas karakterizan substantivan komplementon. La korekta substantiva komplemento indikas la substantivon, al kiu cxiu adjektivo en la frazo aludas:

                      slathap 'bona' 
                        povek poslathap    'bona viro'
                        mivek mislathap    'bona virino'
                        thabmag thaslathap 'bona libro'
               (litero sl prononcigxas kiel 'sl' en 'slipo'.)

Adjektivojn de ambaux specoj oni povas uzi predikative, per conjugacii ilin kiel verbo (al dependa adjektivo unue prefiksigxas po-: uslathap povek 'la viro estas bona', upoteb thabmag 'tio estas libro'.

Estas menciinde, ke Vogu ne havas la kapablon de la angla aux esperanta lingvoj por adjektivigi preskaux iun ajn substantivon aux verbon. Ofte adjektivo en angla aux esperanta lingvo havos anstatauxe kiel gxia vogua egalvalorajxo postpozician vortgrupon, ekz. wesok rablowakm 'apple juice' (lauxvorte, 'suko de la pomo'; w estas semivokalo simila al 'j', kelkfoje reprezentata transskribajxe per 'ux': wesok 'uxesok').

La adverbo

Estas tri specoj de adverbo en Vogu: adjektiva, postpozicia, kaj partikula. La adjektiva verbo formigxas el la adjektivo. Por uzi adjektivon adverbe, oni simple uzas gxin sen substantiva komplemento (aux, kun la substantiva komplemento na-, se la adjektivo estas dependa), ekz. ulat slathap povek 'La viro legas bone', ulat nasn povek 'La viro multe legas' (-asn 'multe'; sn prononcigxas kiel 'sn' en 'snufi'). La postpozicia adverbo origine estis vortgrupo konsistanta de substantivo kun postpozicio, kiu nun funkcias kiel individuala vorto, ekz. jojyom (s.) 'tago' + -oteb 'tiu cxi' + -kri 'je' > jojmobri 'hodiaux' (yo prononcigxas 'jo' kiel en 'vojo'). La particula adverbo estas sendependa vorto (ofte prunteprenita el alia lingvo de la paralela Tero), kiu funkcias adverbe, ekz. ge 'ja' > ulat povek ge 'la viro ja legas'.

Sintakso

La normala ordo de la vogua frazo estas predikato-subjekto-komplemento. Adverbo modifanta nur la verbon sekvas gxin, adverboj modifantaj frazojn, speciale adverboj de tempo kaj de loko, kutime renkontigxas cxe la komenco de la frazo. Aliaj adverboj kaj postpoziciaj vortgrupoj povas esti ie ajn en la frazo, krom inter la predikato kaj la subjekto. Cxar cxiu substantivo en la frazo, krom la subjekto, sufiksigxas per postpozicio, oni povas modifi tiun ordon sen perdo de signifo, kaj tio okazas ofte, speciale en poetikaj kaj beletraj verkoj.

Estas diversaj konjunkcioj por unuigi apartajn frazojn kaj propoziciojn. La plej interesa el ili estas la subjunkcio nat- buhn (uh prononcigxas kiel vokalo 'u' en la angla vorto 'gun'). Tio ricevas postpozicion al nat- kun rezulto, ke sekvanta verba propozicio funkcias substantive, kiel komplemento, ekz. -duku 'pri, pro' > naduku buhn 'cxar': upish povek naduku, buhn ulat mivek 'la viro skribas, cxar la virino legas'.

La plej evidenta trajto de vogua sintakso estas ekstrema mallongeco. La Kadane preferas uzi kiel eble plej malmultajn vortojn en frazo, se nur la signifo de la frazo ne mankas. Ekzemplo estas la frazo ma povek 'la viro estas tie cxi' (ma 'tie cxi'), kiu ne havas verbon.

Top | Home | History | Peoples | Languages